فریبا اشوئی :

نگاهی جامعه شناختی به بازی پریوش نظریه، عمه کشورِ سریال بامداد خمار

در جامعه‌شناسی تاریخی خانواده ایرانی، زنانی همچون «عمه کشور» در موقعیتی به‌ظاهر متناقض قرار داشتند: از یک‌سو در نظام مردسالارانه رسمی قدرت مستقیم ندارند، اما از سوی دیگر یکی از مؤثرترین نیروهای قدرت غیررسمی درون خانواده‌ به شمار می‌رفتتد.

فریبا اشوئی– پریوش نظریه از آن دست بازیگرانی است که زیاده‌گویی را نه فقط در دیالوگ، بلکه در بدن، حرکت و حتی نگاه برنمی‌تابد. حضورش در هر اثر سینمایی یا تلویزیونی، با کیفیتی از پختگی و وقار همراه است. کارنامه او، با جوایز معتبر و نقش‌هایی که اغلب بر محور تامل و تعمق و پرهیز از اغراق شکل گرفته‌اند، نشان می‌دهد که او نه فقط بازیگری لحظه‌ای و غریزی نیست، بلکه در اصل بازیگری متعهد به اندیشه‌ورزی است.

درخشش او در نقش تازه‌اش به‌عنوان عمه کشور در بامداد خمار، بر پایه یک اصل اساسی شکل گرفته است: کم‌نمایی برای پرمعنا کردن حضور.
او بازیگری است که بیش از آنکه با جهش‌های احساسی یا اغراق‌های مرسوم نقش‌آفرینی کند، با تنش‌های درونی، سکوت‌های طولانی، طمانینه، ریتم کند و با تامل و پرهیز کامل از تیپ‌سازی کار می‌کند. همین ویژگی باعث شده کاراکترهایی که خلق می کند نه تنها شبیه شخصیت‌های تکراری سینما و تلویزیون نشوند،‌ بلکه کاملا فردیت‌مند و منحصر به خود او باشند.چنین رویکردی دقیقاً همان چیزی است که شخصیت پیچیده و چندلایه عمه کشور نیاز دارد؛ شخصیتی که در ظاهر ساده است: بخشی از خانواده‌ای سنتی، زنی دنیا‌دیده، زبان‌دار، منتقد برادران و همسرانشان، پیگیر وصلت‌های درون‌خانوادگی. اما در باطن، حامل تاریخی از ارزش‌ها، ترس‌ها و جهان‌بینی اجتماعی وقت. کاراکتری که بازیگر آن اگر اندکی به سمت اغراق یا کلیشه می‌رفت، این جهان درونی از میان می‌رفت و شخصیت فرو می‌ریخت.

نظریه اما در این نقش لذت نمایش را قربانی ذات کاراکتر می‌کند؛ به جای اینکه خود را نشان دهد، با تعمد خود را پنهان می‌کند تا شخصیت کشور دیده شود. این، همان نقطه تمایز اوست.

در جامعه‌شناسی تاریخی خانواده ایرانی، زنانی همچون عمه کشور در موقعیتی به‌ظاهر متناقض قرار داشتند: از یک‌سو در نظام مردسالارانه رسمی قدرت مستقیم ندارند، اما از سوی دیگر یکی از مؤثرترین نیروهای قدرت غیررسمی درون خانواده‌ به شمار می رفتتد. احترام برادران به او تنها احترام سِنی نیست؛ احترام به میراث و سنت است. او حافظ نظم خانوادگی، نگهبان آبرو و دروازه‌بان ارزش‌های نسل های پیشین است.

ازدواجی که میان دو برادرزاده پیشنهاد می‌کند، اگرچه از نگاه مدرن ممکن است محدودکننده یا تحمیلی به‌نظر برسد، اما در منطقِ نسلِ او پاسداری از درون‌بودگی خانواده و جلوگیری از پراکندگی است. او باور دارد پیوندهای خونی راهی برای حفظ انسجام، کنترل آسیب‌ها و تداوم ریشه است.

نکته مهم اینجاست که چنین شخصیت هایی به‌طور معمول در قاب تلویزیون به تیپ تبدیل شده اند: زنی زخم‌خورده، حسود، پرخاشگر یا بدجنس. اما بازی آرام، سنگین و کم‌تحرک پریوش نظریه اجازه نمی‌دهد عمه کشور تبدیل به کاریکاتور شود. خشکی او زخم نیست؛ باور اوست. متلک‌هایش بدجنسی نیست؛ ترس او از گسست است.

او زنی است که سال‌ها بار اخلاق و آبروی خانواده را به دوش کشیده و اکنون حاضر نیست اجازه دهد نسل جوان این ساختار را به‌سادگی کنار بگذارند.

ویژگی مهم بازیگری نظریه در این نقش، زیرپوستی بودن واکنش‌هایش است. او احساسات را قلقلک می‌دهد، اما اجازه فوران به آن نمی دهد. وقتی عروس‌ها را نقد می‌کند، چشمانش باریک می‌شود اما لب‌ها چندان نمی‌جنبند؛ وقتی پیگیر وصلت می‌شود، صدایش آرام است اما قاطع.

این سبک بازی دقیقاً با کارکرد اجتماعی شخصیت هماهنگ است: قدرت او در خانواده بی‌صداست؛ نه فریاد دارد، نه تهدید مستقیم. نفوذش در چین‌های رفتار و نگاهش خلاصه می شود.پرهیز او از حرکات اضافی ــ که اکنون در بسیاری بازی‌های تلویزیونی رایج شده است ــ باعث شده عمه کشور شخصیتی بسیارواقعی و آشنا به‌نظر برسد. تماشاگر احساس نمی‌کند او در حال بازی است؛ تو گویی زنی از میان همان خانواده‌های سنتی را می‌بیند. این همان اصالت نمایشی است که از پرهیز از تیپ‌سازی برمی آید.

عمه کشور در ظاهر، زن سالخورده‌ای است که چندان دل خوشی از عروس‌ها ندارد،اما می‌خواهد وصلت خانوادگی را برقرار کند؛ در لایه های پنهان متن، او همان صدای مقاومت فرهنگی است.او در برابر مدرنیته‌ای که آرام و بی‌صدا در خانواده رسوخ کرده ــ انتخاب آزادانه، دعوای میراث، تغییر ارزش‌ها و… مقاومت می‌کند. این مقاومت از بغض نیست؛ از نگرانی است: نگرانی از اینکه ساختاری که او از خانواده می‌شناسد، مبادا که فرو ریزد.

نگرانی از اینکه نسل جدید معنای خانواده را همچون نسل او درک نکند.نگرانی از اینکه نام و ریشه، تحت‌الشعاع انتخاب‌های فردی و خصومت های شخصی قرار گیرد.

نظریه با بازی کم‌حرکت و آرام، این ترس‌ها را فریاد نمی‌زند؛ زمزمه می‌کند و همین زمزمه، عمه کشور را تبدیل به شخصیتی چندبعدی می‌کند: هم آنتاگونیست، هم پروتاگونیست، هم حافظ خانه، هم مانعی تلخ، هم ستون؛ هم درد و هم درمان.

پریوش نظریه در نقش عمه کشور نه‌تنها تصویری تازه از یک زن سنتی خلق می‌کند، بلکه با پرهیز از اغراق، سادگی در حرکت، ریتم کُند وشخصیت‌پردازی درونی، مخاطب را وا داشته تا ادراک را جایگزین قضاوت کند.

او در این نقش آفرینی نشان می‌دهد که عمه کشور تنها یک زن سخت‌گیر نیست؛ بلکه روایتِ زنده‌ای از تاریخ خانواده ایرانی است.و این همان دستاوردی است که از بازیگری زیرپوستی و متفکرانه برمی‌آید:کاراکتری که نه تیپ است و نه کلیشه. بلکه خودِ خود واقعیت است و تنها به جنس بازی و حضور پریوش نظریه تعلق دارد.

انتهای پیام/.