امید فاخر :
حکایت مرتضی عقیلی؛ قصهای از سرعت، محبوبیت، ممنوعیت، مهاجرت و بازگشت تلخ
امید فاخر- مرتضی عقیلی، بازیگر و کارگردان دهه ۱۳۵۰ سینمای ایران، نمونهای از آن نسل سینماگرانی است که در گذار تاریخی ایران به شدت آسیب دیدند؛ نسلی که در یک دهه، با حضور در آثار عامهپسند و گاه مهمتر، توانست به محبوبیتی چشمگیر دست پیدا کند، اما پس از انقلاب و تغییرات بعدی ساختار فرهنگی و سیاسی کشور مسیر حرفهای و زندگی شخصی او را به کلی دگرگون کرد. زندگی حرفهای عقیلی در دهه ۵۰ نمونهای از سرعت و شدت ستاره شدن در سینمای «فیلمفارسی» است؛ او در کمتر از ده سال بیش از ۶۰ فیلم بازی کرد و چهار فیلم را هم کارگردانی کرد.
این آمار خود گویای میزان فعالیت و محبوبیت او در آن دوره است و نشان میدهد که سینما او را به عنوان یک نماد قابل اعتنا میپذیرفت و مخاطب عام نیز او را با گرمی دنبال میکرد. با این حال، این موفقیت در بستر سینمای عامهپسند محدود به یک فضای سینمایی و اجتماعی ویژه بود که با تحولات سیاسی پس از انقلاب به سرعت نابود شد.
پایان فعالیت سینمایی عقیلی در ایران با فیلم «پنجمین سوار سرنوشت» به کارگردانی سعید مطلبی رقم خورد. این فیلم اگرچه اثری معمولی بود، اما نقطه عطفی در زندگی حرفهای عقیلی به شمار میرود؛ چرا که پس از آن دیگر راهی به سینمای ایران نداشت. ممنوعیت کار او در سینما و سپس در تئاتر، نشاندهنده تغییرات بنیادین در مناسبات فرهنگی و سیاسی بود که نه تنها مسیر حرفهای عقیلی را بست، بلکه او را به مهاجرت و زندگی در غربت سوق داد. این تجربه، تجربهای تلخ و نمادین از سرنوشت بسیاری از سینماگران دهه ۵۰ است که با انقلاب از جایگاه ستارهای خود سقوط کردند و مجبور شدند در محیطی جدید، با امکانات محدود و شناخت اندک از مخاطب، فعالیت هنری خود را ادامه دهند.
غربت، اما تنها چالش او نبود. او ناچار شد در شوهای تلویزیونی و برنامههای نمایشی خارج از ایران بازی کند، فعالیتهایی که هر چند او را از خاموشی حرفهای نجات دادند، اما نه با همان کیفیت و اعتبار سینمایی که در ایران داشت. این تجربه، تضاد میان ستاره بودن در وطن و دیده نشدن در غربت را به وضوح نشان میدهد؛ تضادی که برای عقیلی، به عنوان یک بازیگر، همواره یک زخم عمیق بود. او در این سالها نه تنها از نظر حرفهای محدود شد، بلکه از نظر فرهنگی و اجتماعی نیز در جستجوی هویتی بود که بخش مهمی از آن را در وطنش یافته بود، اما دیگر دسترسی به آن ممکن نبود.
بازگشت مرتضی عقیلی به ایران، اما نه به شکلی جشنوار، بلکه در چارچوب بیمارستان و شرایط جسمانی شکننده، به نوعی سمبولیک است. این بازگشت، روایت تلخی از وطن بیوفا را ارائه میدهد؛ جایی که ستارهای که زمانی محبوب مردم بود، حالا با بیماری و کهولت مواجه میشود. در این معنا، حضور او در ایران دیگر نه صرفاً یک بازگشت فیزیکی، بلکه نشانهای از تناقض میان تعلق خاطر هنرمند به وطن و پذیرش دیرهنگام است. این تصویر بازتابی از سرنوشت بسیاری از هنرمندان است که با تغییرات اجتماعی و سیاسی، از جایگاه خود رانده شدند و به غربت رفتند؛ اما خاطره و هویت حرفهایشان هنوز در بستر فرهنگی ایران وجود دارد، هرچند این بستر اکنون کمتر پذیرای آنهاست.
نکته تلخ در سرنوشت عقیلی این است که حتی پس از بازگشت، فیلم اخیر او (های کپی) کارکرد حرفهای برای او ندارند. او دیگر نمیتواند همان ارتباط عاطفی و حرفهای با مخاطب پیشین برقرار کند و حضورش در سینما، هرچند نمادین، بیشتر جنبه یادآوری تاریخی و شخصی دارد تا اثرگذاری همراه با استقبال. این وضعیت، سوالی بنیادین درباره وفاداری جامعه و سینما به هنرمندان خود مطرح میکند؛ آیا ستارههای سینما، صرف نظر از موفقیت و محبوبیت گذشته، میتوانند به مسیر خود ادامه دهند؟ تجارب نشان میدهد که پاسخ، به شدت منفی است.
زندگی و مسیر حرفهای مرتضی عقیلی، قصهای است از سرعت، محبوبیت، ممنوعیت، مهاجرت و بازگشت تلخ. این قصه، بیش از آنکه صرفاً داستان یک بازیگر باشد، روایت تاریخی و اجتماعی یک دوره سینمایی و فرهنگی ایران است؛ دورهای که با وقوع انقلاب دگرگون شد و بسیاری از هنرمندان آن نسل را به حاشیه راند. عقیلی ها، همچون نمادی از این نسل، یادآور اهمیت توجه به هنرمندان در فصل و زمان مناسب است؛ یادآوری که نشان میدهد سینما صرفاً یک هنر سرگرمی نیست، بلکه شبکهای پیچیده از روابط اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است که میتواند سرنوشت هنرمندانش را به شدت تغییر دهد.
