از هامون تا بوتیک؛ شاخصترین آثار کالت سینمای ایران
شاخصترین آثار کالت سینمای ایران
به گزارش سینما آفیس، در سینمای ایران باید گفت فیلم کالت کم نداشتهایم اما شاخصترین فیلمهای کالت پس از انقلاب بیشتر مخصوص دهه ۸۰ خورشیدی هستند. فیلم کالت (Cult Film) به فیلمی گفته میشود که با وجود موفقیت محدود تجاری در زمان اکران، گروه کوچک اما بسیار وفادار و پرشوری از طرفداران پیدا میکند. این مخاطبان، فیلم را فراتر از یک اثر معمولی میبینند و معمولاً دیالوگها، صحنهها و شخصیتهای آن را جزئی از فرهنگ خود میکنند و در سینما، از منظر فرم و محتوا پیشرواند و جریان سازی میکنند. مهمترین فیلمهای کالت ایرانی شامل ، هامون(۱۳۶۸)، شب یلدا(۱۳۸۰)، شبهای روشن(۱۳۸۱)، نفس عمیق(۱۳۸۲) و بوتیک(۱۳۸۲) میشود.
هامون ساختهی داریوش مهرجویی
داریوش مهرجویی که باساخت فیلم گاو در سال ۱۳۴۸ پیشرو موج نو در سینمای ایران شناخته شد؛ بعد از انقلاب و با ساخت فیلم کمدی جنجالی، اجاره نشینها، فیلم پر سر و صدای «هامون» را ساخت. «هامون» فیلمی است که دقیقاً به دلیل ذات دوپارهاش به یک اثر کلاسیک تبدیل شده است.
از یک سو، منتقدان آن را «شاهکاری روشنفکرانه» میدانند که بحران هویت نسلی پس از انقلاب را با زبانی سورئال و ارجاعات فلسفی به تصویر کشیده است. بازی خسرو شکیبایی و بیتا فرهی و فضاسازی رویایی فیلم (که تداعیگر «هشت و نیم» فلینی است) از نقاط قوت بیبدیل آن محسوب میشود.
از سوی دیگر، منتقدان فیلم را به داشتن «قهرمانی خودشیفته و نالان» متهم میکنند که تماشاگر را خسته میکند. آنها معتقدند «هامون» تقلیدی سطحی از سینمای وودی آلن است و نگاهش به روشنفکران آنچنان خودشیفته است که قشر مذهبی جامعه را نادیده میگیرد اما حقیقت این است که همین دوگانگی باعث ماندگاری فیلم شده است.
«هامون» یک پرتره صادقانه از یک نسل سرگردان است؛ نسلی که نه میتواند به غرب برگردد و نه با سنت کنار میآید. اگر از ضدقهرمانهای شکننده خوشتان میآید و به روانکاوی علاقه دارید، این فیلم یکگنجینه است. اما اگر به دنبال داستانی پویا با قهرمانی قاطع هستید، احتمالاً آن را بیش از حد خودشیفته و کُند خواهید یافت. «هامون» همچنان آینه بحثبرانگیزی از روشنفکری ایرانی باقی مانده است. مهرجویی در مصاحبهاش نیزبارها گفته ، فیلمنامهی هامون را زمانی نوشته است که خودش از منظر روانی فروپاشیده بود.
شب یلدا ساختهی کیومرث پوراحمد
فیلم «شب یلدا» (۱۳۸۰) ، روایتی تأملبرانگیز از تنهایی و خودفریبی در دل طبقه متوسط شهری است. داستان درباره حمید (محمدرضا فروتن) است که همسر و دخترش را به خارج از کشور فرستاده تا زندگی بهتری داشته باشند، اما بهتدریج با خبر ازدواج اجباری همسرش برای اقامت، فرو میپاشد. نقطه قوت فیلم، تمرکز هوشمندانه آن بر فضای بسته آپارتمان (تک لوکیشنی)و تنهایی مطلق قهرمان است. پوراحمد با حذف تدریجی اشیاء، بستن پنجرهها و حتی نشان دادن پوسیدن اناری که روی میز مانده، حس حصر و فروپاشی عاطفی را چنان ملموس میکند که تماشاگر نفسهای حمید را در آن اتاق سرد و خالی حس میکند. آب رادیاتور که در اوج درام فیلم میترکد، یکی از نمادپردازیهای درخشان سینمای ایران است.
در این میان، نقش همسایه طبقه پایین (همان صدای تلفنی که به آرامی حمید را به بازبینی فیلمهای خانگی وادار میکند) چراغ امیدی در این شب طولانی است. این فیلم برنده جایزه بهترین بازیگر مرد برای فروتن شده و هنوز هم یکی از ماندگارترین آثار درونگرای سینمای ایران محسوب میشود.
شبهای روشن ساختهی فرزاد موتمن
فیلم «شبهای روشن» در سال ۱۳۸۱ با تکیه بر فضای آکادمیک و ارجاعات ادبی، توانسته جایگاه خود را به عنوان یکی از ماندگارترین آثار عاشقانه سینمای ایران تثبیت کند. منتقدان عمدتاً به دیالوگهای شاعرانه، بازیهای تحسینبرانگیز (بهویژه هانیه توسلی) و پایان قوی فیلم اشاره میکنند. وفاداری به فضای داستایوفسکی و خلق راوی سرد در تضاد با عشق رمانتیک، از دیگر نقاط قوت آن است.
اما در سوی دیگر، مهمترین نقدهای منفی به غیرواقعی بودن موقعیتها و ریتم کند فیلم معطوف میشود. فضای سرد و روشنفکرانه آن برای مخاطب عام قابل دسترس نیست و فقدان کشمکش دراماتیک قوی، فیلم را برای طرفداران سینمای اجتماعی خستهکننده میکند.با این حال «شبهای روشن» یک فیلم اگزیستانسیال و عاطفی محض است که برای مخاطب خاص ساخته شده. اگر به دنبال دیالوگهای ادبی و فضای ملایم و سورئال هستید، آن را تحسین خواهید کرد، اما اگر طرفدار ریتم تند و واقعیتگرایی اجتماعی هستید، احتمالاً از تصنع و کندی آن دلزده میشوید.
نفس عمیق ساختهی پرویز شهبازی
نفس عمیق فیلم «نفس عمیق» (۱۳۸۲) ، روایتگر تلخ نسلی است که پس از جنبش اصلاحات، به بنبست مطلق رسیده است. داستان درباره کامران، دانشجوی مرفه و افسرده، و منصور، دوست طبقه کارگرش است که در تهران پرسه میزنند، خرابکاری میکنند و به کلاهبرداریهای کوچک دست میزنند. برخلاف بسیاری از فیلمهای همدوره خود، شهبازی ناامیدی را پشت تمثیل پنهان نمیکند. فضاسازی فیلم از همان سکانس ابتدایی که جسد زنی غرقشده از سد بیرون کشیده میشود، سرنوشت اجتنابناپذیر شخصیتها را نشان میدهد. منصور با طنزی تلخ میگوید «میخواهم زنده بمانم فقط برای اینکه مردم را اذیت کنم»؛ اما او نیز مانند کامران راه به جایی نمیبرد.
«نفس عمیق» یک اثر صادق و بیرحمانه است. این فیلم نسلی را به تصویر میکشد که سرخوردگیشان بعدها در جنبش سبز و اعتراضات اخیر خود را نشان داد. بیش از بیست سال پس از ساخت، همچنان یکی از ماندگارترین آثار سینمای مستقل ایران درباره ناامیدی جوانان محسوب میشود.
بوتیک ساختهی حمید نعمت الله
فیلم «بوتیک» محصول سال ۱۳۸۲، یکی از آثار جنجالی و تأملبرانگیز سینمای ایران است. اتی (احترام) سهم خود را از خانه اجاره ایی که با دوستانش اجاره کرده نپرداخته و صاحب خانه قصد دارد آنها را بیرون کند. جهان (جهانگیر) جوانی که در بوتیک کار میکند مبلغ مورد نیاز اتی را فراهم میکند. اما اتی با آن مبلغ تصمیم میگیرد به خارج برود.
فیلم با نگاهی واقعگرایانه و بدون کلیشهسازی، به آسیبهای اجتماعی نظیر اعتیاد، فقر پنهان و بحران هویت در قشر مرفهنما میپردازد. نکته قابل توجه، فضاسازی دقیق و بازیهای تأثیرگذار بازیگران است. «بوتیک» به دلیل فیلمنامه منسجم، شخصیتپردازی قابلقبول و نگاه انتقادی به مسائل اجتماعی، مورد توجه منتقدان و مخاطبان قرار گرفت و جوایز متعددی را در جشنوارههای سینمایی کسب کرد. این اثر نهتنها یک درام اجتماعی جذاب است، بلکه تصویری از دغدغهها و آرزوهای نسل جوان ایران در اوایل دهه ۱۳۸۰ ارائه میدهد و همچنان از فیلمهای ماندگار سینمای اجتماعی ایران به شمار میآید.
